Temperatura

Temperatura ciała to jeden z najważniejszych markerów płodności. Za jej zmiany w cyklu odpowiada progesteron, który działa na ośrodek regulacji temperatury w mózgu i podnosi temperaturę ciała. Po owulacji powstałe ciałko żółte wydziela progesteron — dzięki temu do owulacji temperatura utrzymuje się poniżej pewnego poziomu, a po owulacji wyraźnie wzrasta i już nie obniża się poniżej tego progu. Pozwala to rozpoznać drugą, poowulacyjną fazę cyklu (czas niepłodności poowulacyjnej). Spadek temperatury poniżej tego poziomu zwiastuje zbliżającą się miesiączkę.

O czym warto pamiętać przy pomiarze

• Temperaturę mierzy się rano, przed wstaniem z łóżka, po nocnym odpoczynku — zawsze w tym samym miejscu (usta, pochwa lub odbyt) i o zbliżonej, „standardowej“ godzinie; dzięki temu pomiary nie wymagają korekt.
• W zupełności wystarczy prosty, precyzyjny termometr elektroniczny, z dwoma miejscami po przecinku, kalibrujący się do temperatury fabrycznej (np. Microlife MT16C2) — drogie urządzenia nie są potrzebne.
• Pomiar to zadanie kobiety, ale zapisywanie obserwacji może przejąć mąż — odpowiedzialność za płodność małżonkowie ponoszą razem.

Miejsca pomiaru

• Pomiar w odbycie (najbardziej dokładny):
  • Nawilżyć końcówkę termometru.
  • Wsunąć parę centymetrów do odbytu.
  • Wyczyścić i zdezynfekować końcówkę.
• Pomiar w pochwie:
  • Wsuwać termometr na tą samą odległość, co najmniej na 4 cm.
  • Uważać, żeby nie wysunął się podczas pomiaru.
• Pomiar pod językiem:
  • Należy umieścić końcówkę w głębi pod językiem, blisko środka.
  • Docisnąć językiem, zamknąć usta i nie otwierać przez cały pomiar.
  • Czas pomiaru: ok. 1 minuta.
  • Jeśli odczyty w kolejnych dniach tworzą „zębaty“ wykres, należy przed pomiarem mieć zamknięte usta przez 1-5 min, a jeśli i to nie pomaga, należy zmienić miejsce pomiaru na odbyt lub pochwę.

Uwaga

PTC nie jest temperaturą mierzoną na zewnątrz ciała, tzn. na czole, na ramieniu, pod pachą, w uchu, czy nadgarstku! Urządzenia, które mierzą w ten sposób temperaturę, wg tego, co przekazują ich producenci, mogą być używane do planowania rodziny, ALE określenie czasów płodnych lub niepłodnych następuje wg algorytmów tych producentów, a nie na podstawie tradycyjnych metod planowania rodziny. Zatem urządzenia te nie mogą być stosowane do określania PTC w tradycyjnych naturalnych metodach planowania rodziny. To samo dotyczy termometrów mierzących temperaturę w sposób ciągły (opaski, pierścienie, czujniki na skórze) — dają one inny rodzaj danych i nie przekładają się wprost na tradycyjne metody NPR.

Korekty temperatur

Do zmian w czasie pomiaru temperatury podejście jest różne.

• W podejściu Rötzera przyjmuje się, że czas mierzenia temperatury to czas ±45 min od ustalonej godziny pomiaru i przed g. 7:30. Temperatury mierzone po 7:30 oraz poza wyznaczonym przedziałem przyjmowane są jako zaburzone i oznaczane godziną pomiaru. Wartości pomiarów nie koryguje się.

• W metodzie podwójnego sprawdzenia temperaturę koryguje się wtedy, gdy bez korekt nie da się wyznaczyć poprawnie skoku temperatury w okolicy szczytu śluzu i/lub szyjki (czyli ±2 dni). Jeśli nie da się wyznaczyć skoku, pomiary koryguje się wg zasady:

  Jeśli pomiar jest 30 min wcześniej/później, co 30 min dodaje/odejmuje się 0,05°C do pomiaru.

  Czyli: im później mierzymy, tym temperatura jest wyższa w stosunku do tego, jaka byłaby, gdyby pomiar był wykonany o właściwej porze.

• Ponieważ temperatura wzrasta w czasie mniej więcej liniowo, automatyczna korekta temperatury w ctlife.eu odbywa się według tej samej zasady. Temperatura jest automatycznie oznaczana jako zakłócona, jeśli pomiar został wykonany przed godziną 4:00 lub po godzinie 11:00.

Zakłócenia

Na wynik pomiaru wpływa wiele czynników zakłócających: alkohol poprzedniego wieczoru, choroba, intensywny wysiłek, jedzenie o późnej porze, niektóre leki, nieregularny czas pracy i odpoczynku, podróż, przerywany sen, silny stres, zmiana klimatu lub strefy czasowej. Warto zapoznać się z listą działań i sytuacji, które mają wpływ na zaburzenia pomiaru temperatury. Jeśli przed pomiarem wystąpią te zakłócenia, należy oznaczyć pomiar jako zakłócony.

Spokojne, wyciszone otoczenie sprzyja prawidłowemu funkcjonowaniu organizmu kobiety.

Poniżej, w zależności od celu jaki masz, umieściliśmy szereg wskazówek, które mogą być pomocne.

Zdrowie

W prawidłowym cyklu PTC jest wskaźnikiem analogicznym do ciągłego badania poziomu progesteronu. Wysoki poziom PTC to wysoki poziom progesteronu, odpowiadający poowulacyjnej fazie cyklu i wskazujący na pracę ciałka żółtego, które produkuje progesteron.

Prawidłowy, dwufazowy przebieg temperatury (niższa przed owulacją, wyraźnie wyższa po niej) potwierdza, że doszło do owulacji i że cykl działa prawidłowo. Prawidłowy cykl jest wtedy, gdy:

• jest 2-fazowy, czyli ma fazę niższych temperatur oraz odpowiednio długą fazę wyższych,
• jeśli występuje 6 temperatur niższych, dla których kolejnych przynajmniej 10 jest wyższych od maksymalnej z nich (pierwsza z wyższych temperatur to tzw. skok temperatury),
• skok temperatury występuje ok. 14 dni (±2 dni) od końca(!) cyklu, czyli licząc wstecz od dnia przed kolejną miesiączką. Czyli przy obserwowanej różnej długości cyklów, owulacja występuje mniej więcej w równym czasie, ale licząc od końca tych cyklów (czyli długość cyklu minus 14 dni), a nie od początku (czyli nie zawsze występuje w 14. dniu cyklu).

Kierunki diagnozy problemów

Poniższe informacje dotyczą cyklów typowych, które nie są cyklami w okresach specjalnych, czyli nie są cyklami po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej, pierwszymi ok. 3 cyklami po porodzie, cyklami w premenopauzie, cyklami młodych dziewcząt do ok. 21 lat, których cykle dopiero się kształtują.

Co może wskazywać na problemy?

• Brak wyraźnego podziału na dwie fazy — temperatura wielokrotnie wzrasta i spada, długość fazy wyższych temperatur nie występuje lub jest bardzo krótka, lub występuje kilka potencjalnych „skoków“ — może to wskazywać na zaburzenia owulacji, m.in. zespół policystycznych jajników (bywa on określany jako „cukrzyca jajnika“ i często dobrze odpowiada na zmianę sposobu odżywiania, czyli ograniczenie węglowodanów i cukrów), zrosty w okolicy jajników czy miednicy mniejszej.
• Jeśli skok występuje, ale długość fazy wyższych temperatur (lutealnej) trwa krócej niż 10 dni (powinna trwać ok. 12 dni, plus minus 2 dni), może to wskazywać na problem z wydolnością ciałka żółtego, które, jeśli dziecko się pocznie, nie będzie w stanie zapewnić utrzymania ciąży, co może prowadzić do poronień na wczesnej fazie cyklu. Można wspomóc się ziołem castagnus („pieprz mnisi“), który przyjmowany przez kilka miesięcy wykazuje zdolność do wydłużenia fazy poowulacyjnej.

Uwagi:

• W obydwu powyższych przypadkach stosowanie antykoncepcji hormonalnej lub progestagenów nie leczy przyczyny tych problemów, tylko „wyłącza“ cykliczność, być może zmniejszając objawy czy towarzyszący im ból. Aby leczyć przyczynę tych problemów, należy znaleźć lekarza zajmującego się leczeniem przyczynowym — a nie blokującego cykle antykoncepcją czy progestagenami. Dobry lekarz zdrowia prokreacyjnego respektuje cykl, potrafi odczytać kartę cyklu, na jej podstawie zleca badania i leczy przyczynowo. Odpowiednia terapia hormonalna to podanie ludzkiego progesteronu (nie antykoncepcji hormonalnej) po owulacji, w odpowiedniej dawce i czasie — pod opieką lekarza.
• W przypadku, gdy faza po „skoku“ PTC jest krótsza niż 10 dni oraz doszło do współżycia w czasie płodnym, a podawane były medykamenty progestagenowe na wydłużenie fazy poowulacyjnej, to przyjmując, że dziecko mogło się począć, nie należy przestawać przyjmować tych środków do czasu upewnienia się, że nie doszło do poczęcia. Inaczej odstawienie tych środków spowoduje krwawienie z odstawienia/miesiączkę oraz może doprowadzić do poronienia poczętego dziecka. Dlatego jeśli test ciążowy lub USG wykaże ciążę, należy w konsultacji z lekarzem prowadzić dalszą, medycznie uzasadnioną suplementację progestagenów.

W rozpoznaniu ewentualnych problemów zalecamy skonsultowanie się z ekspertem NPR i/lub dobrym lekarzem (patrz zakładka Poradnie).

Poczęcie

Dwufazowy wykres temperatury potwierdza owulację i pomaga rozpoznać czas płodny — najlepszy do starań o poczęcie dziecka.

W przypadku poczęcia dziecka organizm matki otrzymuje od zagnieżdżonego zarodka komunikat hormonalny za pomocą gonadotropiny kosmówkowej. Gonadotropina kosmówkowa to hormon nieobecny u matki, więc jeśli znajduje się on w krwioobiegu matki, oznacza to, że dziecko się poczęło i zagnieździło w macicy. Na hormon ten reagują też testy ciążowe. Ponieważ doszło do zagnieżdżenia i dziecko jest już obecne, ciałko żółte przekształca się w ciałko żółte ciążowe i nie przestaje produkować progesteronu, aż do czasu, gdy jego produkcję przejmie łożysko — dlatego utrzymująca się wysoka temperatura po spodziewanym terminie miesiączki to znak poczęcia.

Dlatego, gdy pod koniec cyklu 14 dni (±2 dni) od owulacji PTC:

• spada — oznacza to, że zbliża się miesiączka,
• wzrasta lub utrzymuje się na obecnym poziomie — oznacza to, że prawdopodobnie poczęło się dziecko i kobieta jest w ciąży. Jeśli w 18. dniu od owulacji PTC nie spada, oznacza to, że poczęło się dziecko, można próbować przeprowadzić test ciążowy potwierdzający ciążę. W 21. dniu od owulacji zaczyna bić serce dziecka, które można stwierdzić za pomocą dobrego dopochwowego badania USG.

Jeśli mimo prawidłowych wyników badań pojawiają się trudności z donoszeniem dziecka, przyczyną bywa zbyt krótka faza lutealna i wczesne, często niezauważone poronienia. To ważna nadzieja — problemem nie zawsze jest niepłodność. Pomocna jest wtedy odpowiednio prowadzona suplementacja progesteronem po owulacji. Przed jej odstawieniem należy upewnić się (np. badaniem beta-HCG ok. 16. dnia po owulacji), czy nie doszło do poczęcia, by nie wywołać poronienia. Taką terapię prowadzi się pod opieką lekarza leczącego przyczynowo.

Uwaga

Przyjmowanie progestagenów w nieodpowiedniej fazie, czyli przed owulacją, prowadzi do jej zablokowania, a w konsekwencji może prowadzić do rozregulowania cyklu oraz w skrajnym przypadku do bezpłodności. Przy stosowaniu hormonów zalecamy, aby konsultować się z lekarzami, którzy respektują naturalną cykliczność kobiet oraz prowadzą hormonoterapię respektując fazy cyklu, tzn. podają hormony na pobudzenie owulacji (estrogen) przed owulacją, a hormony na utrzymanie ciąży (progesteron) po owulacji, oraz nie odstawiają ich aż do upewnienia się, że nie doszło do poczęcia (odstawienie ich prowadzi do krwawienia).

W przypadku problemów z poczęciem skonsultuj się ze specjalistą NPR (patrz zakładka Poradnie).

Miłość

Skok temperatury potwierdza, że owulacja już się dokonała — to klucz do wyznaczenia trzeciej fazy cyklu, czyli niepłodności poowulacyjnej (bezwzględnej). Współżycie w tej fazie nie prowadzi do poczęcia.

Dla pewności temperaturę odczytuje się razem z obserwacją śluzu (zasada podwójnego sprawdzenia).

W razie nieregularnego trybu życia (np. praca na zmiany) interpretację cyklu warto skonsultować z doradcą NPR (zakładka Poradnie).

Dla jeszcze bardziej zainteresowanych

Poniżej przedstawiamy kilka informacji z serwisu Projekt „Sen o poranku“, prowadzonego przez prof. AGH Jerzego Góreckiego — autora polskiego automatycznego termometru ATOs J5M mierzącego PTC w ciągu nocy.

ATOs J5M

Precyzja a dokładność termometru owulacyjnego

Nie każdy termometr elektroniczny może być używany jako termometr owulacyjny. Jedna z pań napisała: „Doczytałam o błędach w pomiarach termometrów elektronicznych i muszę przyznać, że nie byłam tego świadoma. Faktycznie mój termometr do ucha Brown, wskazuje różnice w pomiarze aż o 0,4 stopnia. To bardzo dużo :(“

Na początek odrobina teorii. Czym różni się precyzja od dokładności? Termometr dokładny to taki, który pokazuje rzeczywistą temperaturę. Jeżeli rzeczywista temperatura wody to np. 36,25°C, to dokładny termometr pokaże 36,25°C. W pomiarach PTC ta cecha termometru nie jest jednak najważniejsza, bo nie interesuje nas rzeczywista temperatura, tylko różnica temperatur pomiędzy I i II fazą cyklu. Termometr precyzyjny to taki, który mierząc kilka razy tą samą temperaturę np. 36,25°C, za każdym razem pokaże 36,25°C.

Precyzja jest bardzo istotna przy pomiarach temperatury w NPR. Termometr nieprecyzyjny mógłby zaniżać lub zawyżać wyniki pomiarów. Mierząc nieprecyzyjnym termometrem temperaturę 36,25°C, raz otrzymalibyśmy np. wynik 36,15°C, a następnym razem np. 36,35°C. Pierwszy pomiar został zaniżony, drugi zawyżony.

Zauważmy, że w powyższym przykładzie termometr sam wygenerował skok temperatury, czyli 0,2°C różnicy pomiędzy kolejnymi pomiarami, pomimo że mierzył tą samą temperaturę. Jeżeli zatem termometr najpierw 2x zaniży, a potem 3x zawyży temperaturę, to „wchodzimy“ w II fazę cyklu, której… nie było. Co to oznacza, wie każda osoba stosująca metody NPR. Na poniższym rysunku są przedstawione wyniki kolejnych pomiarów tej samej temperatury 37,01°C dwoma termometrami: precyzyjnym (kolor zielony) i nieprecyzyjnym (kolor czerwony), przy czym oba termometry są dokładne (średnia ze wszystkich pomiarów w obu przypadkach wynosi 37,01°C).

Czy termometr owulacyjny Microlife MT-162C (który jest następcą MT-1622) nadaje się do metod planowania rodziny?

Badanie MT-1622 (poprzednika MT-162C) w Okręgowym Urzędzie Miar (OUM) w Warszawie

Parę słów na temat wyników badań Microlifa MT-1622 w Okręgowym Urzędzie Miar (OUM) w Warszawie. W maju 2004 zostały wysłane do OUM 4 termometry owulacyjne Microlife MT-1622 do wzorcowania. Termometry były wzorcowane w trzech temperaturach: 35,00, 36,00 i 37,00°C na dwa sposoby: uruchamianie i autokalibracja na zewnątrz medium (termostatu) oraz uruchamianie i autokalibracja wewnątrz medium. Bez wchodzenia w szczegóły badania, jest ono zgodne z instrukcją OUM nr IW-02-S04/OUM1-W2/11, precyzja Microlifa jest rzędu 0,01°C, a dokładność 0,03°C. To w zupełności wystarcza dla potrzeb NPR.

Typowe zmiany temperatury w ciągu nocy

W trakcie prac nad ATOs-em zostało przeprowadzonych szereg badań dodatkowych. Między innymi były wykonywane pomiary podstawowej temperatury ciała przez całą noc (co 5 minut). Celem badań było ustalenie optymalnej godziny pomiaru. Okazało się, że w normalnej sytuacji (brak pobudek w nocy) najlepiej mierzyć temperaturę bezpośrednio przed normalną godziną wstawania. Wtedy rozrzut wyników (w danej fazie cyklu) jest najmniejszy. Poniżej typowy wykres zmiany PTC w czasie nocy z charakterystycznym minimum nocnym.

Minimum nocne temperatury

Rozkład temperatur wewnątrz pochwy

Innym przykładem badań nad automatycznym pomiarem PTC jest wykres zmiany temperatury w pochwie w zależności od głębokości pomiaru. Jak widać z wykresu poniżej, temperatura zaczyna być praktycznie stabilna od głębokości ok. 4 cm.